Carriage return

Bij vrije verzen bepaalt de dichter helemaal zelf wanneer hij een nieuwe regel begint. Bijna helemaal zelf. Een beperking is natuurlijk de zetspiegel, maar de afbreking mag al na of zelfs in het eerste woord plaatsvinden. Wat zijn de redenen om op ‘enter’ te drukken? We kijken de kunst af bij Rutger Koplands debuutbundel Onder het vee.

Wanneer een harde return te plaatsen?

Het afbreken van regels is een van de krachtigste stijlmiddelen die er zijn en samen met onregelmatig metrum een van de hoofdkenmerken van vrije verzen. Het is zo krachtig dat je een willekeurig stuk proza op poëzie kunt laten lijken door de regels af te breken. Het maakt de tekstkolom smal en dat geeft veel witruimte en dat is een signaal dat er sprake is van poëzie. Het remt ook je leessnelheid af, waardoor je de tekst gemakkelijker als een gedicht woord voor woord consumeert.
 Hoe beslist een dichter dat het tijd wordt voor een nieuwe regel? Dat zal voor een groot deel een onbewust proces zijn en deels bewuste redactie.

Onder het vee

Onder het vee werd in 1966 uitgebracht en blijkbaar de periode ervoor geschreven door de toen ongeveer 31-jarige Rutger Kopland. De bundel is handig voor ons doel hier, omdat alle gedichten uit vrije verzen bestaan en Kopland veel varieert met regellengtes. Wanneer bewoog hij tijdens het schrijven zijn vulpen terug naar de linker marge?

1: nieuwe regel beginnen om ongeveer even lange regels te krijgen

In het gedicht ‘Café billard’ breekt Kopland om bovenstaande reden af:

zijn oud-ivoren hoofdje, zoëven
vlot geraakt uit het vertrouwde
groene licht, hangt met een blij
gezicht boven de bar

De eerste drie regels hebben achtereenvolgens 31, 31 en 32 lettertekens inclusief spaties. Van de enjambementen zoëvenvlot, vertrouwdegroene en blijgezicht heeft alleen de eerste nog een extra functie, doordat de snelle hoofdbeweging bij het lezen een uitbeelding is van het woordje ‘vlot’. Maar de hoofdreden is die gelijkregeligheid. Het gedicht heeft daardoor een rustig zetselbeeld, wat mooi past bij een ouderwets biljardkroegje.

2: nieuwe regel beginnen om een staartje te creëren

In het eerste gedicht uit de bundel, ‘Een psalm’, eindigen de drie strofes elk op een regel van twee woorden. De eerste strofe luidt bijvoorbeeld:

De grazige weiden de rustige wateren
op het behang van mijn kamer
ik heb geloofd als een bang kind
in behang

De twee andere strofeseindigen op ‘van gras’ en ‘van vrede’. De functie van de enjambementen is hier om extra nadruk te geven op die slotwoorden. Ze krijgen zowel rechts als onder veel witruimte.

3: nieuwe regel beginnen na einde grammaticale eenheid

De eerste strofe van ‘Een psalm’ is verder afgebroken langs grammaticale eenheden, waarmee minder gelijke regels ontstaan. Het beeld is dus dynamisch, maar de inhoud komt in logische porties.

4: nieuwe regel beginnen om beweging te suggereren

Het gedicht ‘Kleine karavaan’ begint zo:

Een kleine karavaan is stil
en grijs aan mij voorbijgegaan

De ‘onlogische’ afbreking is een truc om het gevoel van beweging op te roepen. Als je begint met het lezen van gedichten is het vooral irritant, maar als je weet dat dit de bedoeling is, is het een prettig effect. Door af te breken na ‘stil’ krijgt dit woord meer nadruk. Kopland had bijvoorbeeld ook zo kunnen afbreken:

Een kleine karavaan
is stil en grijs
aan mij voorbijgegaan

of zo:

Een kleine karavaan is
stil en grijs
aan mij voorbijgegaan

of zo:

Een kleine karavaan is stil en grijs
aan mij voorbijgegaan

of zo:

Een kleine karavaan
is stil en grijs aan mij voorbijgegaan

of zo:

Een kleine karavaan
is stil
en grijs
aan mij voorbijgegaan

of zo:

Een kleine karavaan
is
stil
en
grijs
aan mij voorbijgegaan

De laatste is nog een stukje theatraler dan het origineel, maar de meeste lezers zullen Koplands keuze de beste oplossing vinden.

5: nieuwe regel beginnen om een contrast te benadrukken

Enjambementen bestaan in gradaties. Het minst ingrijpend is een afbreking tussen twee bijzinnen of andere grammaticale eenheden. Het meest ingrijpend zijn afbrekingen midden in de regel of zelfs in een woord en enjambementen die over de strofe en/of over de pagina heen gaan. Hoe ingrijpender het enjambement, hoe meer je verwacht dat het een functie heeft. Wanneer dit ontbreekt komt een gedicht stuntelig over. In het gedicht ‘Déjeuner onder het vee’ gebruikt Kopland dit om zowel een toepasselijke luchtige sfeer te scheppen en een dramatisch contrast aan te geven. De eerste twee strofes:

Wij zaten in het gras en
om ons heen zover je zag
graasde het vee en lag

tussen ons in op een matras
het déjeuner: worst en diverse
soorten kaas, een stuk paté

Kopland en zijn uitgever moeten zeer tevreden over dit gedicht zijn geweest, want de titel van de bundel is eraan ontleend. Het extreme ejambement tussen de twee strofes suggereert een spanning tussen het idyllisch grazende vee en de idyllisch uitgestalde picknick. Die spanning bestaat eruit dat de picknick een product van dat grazende vee is. Als we deze twee strofes herschikken met eindrijm als principe, krijgen we:

Wij zaten in het gras en om ons heen zover je zag graasde het vee
en lag tussen ons in op een matras het déjeuner:
worst en diverse soorten kaas, een stuk paté

Dit leest heel anders dan het origineel en ‘dat anders’ is dus het effect van het strofe-overstappende enjambement.

6: nieuwe regel beginnen om het gedicht meer of minder te laten vloeien

Rutger Kopland varieert in de bundel met regellengtes en met opdeling in strofes. Hij gebruikt de carriage return om de leessnelheid te regisseren en door de variatie een boeiende bundel te laten ontstaan.

7: andere redenen om een nieuwe regel te beginnen

Je kunt de regelafbreking ook bijvoorbeeld gebruiken om beeldgedichten maken, of om door sterke afwisseling in regellengte onrust te creëren. Enjambementen kunnen ook nog voor andere doelen ingezet worden. Kopland haalt niet alles uit de kast, maar
in Onder het vee trekt een karavaan aan mogelijkheden voorbij.