31 december 1916: déjeuner Guillaume Apollinaire
De lunch op de laatste middag van het jaar 1916 begon vrij onschuldig, met stukjes brood en wat radijsjes die door de zaal vlogen, maar de achtereenvolgende sprekers kregen alles van sinaasappels tot bossen bloemen naar zich toe geslingerd. Er onstond een bijna grimmige sfeer, maar niettemin was dit volgens ooggetuige André Billy een van de laatste gelukkige momenten uit het leven van Apollinaire: ‘Il sortit de table tout heureux’ (Billy, Apollinaire).
Aanleiding voor een feestje
Het was midden in de Eerste Wereldoorlog, maar in Parijs ging het leven door. Roger Shattuck noemde de periode niet voor niets de banquet years, feestmalen waren ook toen nog aan de orde van de dag. Apollinaire was op 16 maart 2016 in een loopgraaf nabij Berry-au-Bac zwaargewond geraakt, maar kon na twee schedeloperaties tegen het einde van het jaar zijn werk weer hervatten en zijn nieuwe prozabundel Le Poète assassiné verscheen. Deze twee heugelijke feiten wilden zijn vrienden niet voorbij laten gaan zonder een banket. Er werd een organiserend comité (o.a. Pablo Picasso, Max Jacob, Henri Matisse, Juan Gris, Paul Dermée) en een erecomité in het leven geroepen en als locatie werd de balzaal van het Palais d’Orléans gekozen. De volgende uitnodiging werd bij de drukker besteld:
beeld: Gallica.fr / BNF
‘Déjeuner intime’
Apollinaire had er nog per brief bij Juan Gris op aangedrongen om het klein te houden of de zaak zelfs af te blazen, maar de trein viel niet meer te stoppen. Het aantal gasten zou de honderd overstijgen (zie onze reconstructie van de gastenlijst hieronder). Alleen de aanduiding ‘déjeuner intime’ op de uitnodiging deed nog herinneren aan de oorspronkelijke opzet.
Max Jacob bedacht de namen van de gangen en de gerechten op de menukaart (zie afbeelding), die ontleend waren aan het werk en het leven van Apollinaire. Na kubistische, orfistische en futuristische hors d’œuvres volgden o.a. poisson de l’ami Méritarte, een Zone de contrefilet à la Croniamantal en Méditations esthétiques en salade.
beeld:Bibliothèque littéraire Jacques Doucet
Het liep uit de hand zoals studentenfeesten dat doen. De wijn stroomde en wanneer je de sprekers door de drukte toch maar half verstaat is het verleidelijk om de boel te verstoren. De fruits du Festin d’Ésope en de fromages en Cortège d’Orphée waren onschuldige projectielen in vergelijking met de kogels en granaten van de oorlog.
Even leek het op een vechtpartij uit te draaien en André Billy stond het jaren later nog helder voor ogen hoe de dichter en oorlogsinvalide Blaise Cendrars met de stomp van zijn geamputeerde arm stond te molenwieken. Apollinaire schreef er een maand later in een brief over:
Mon déjeuner a été une sorte d’éclair au magnésium exactement comme il fallait que se fût écalatant et dangereux bref mais poussé au paroxysme.
Mijn middagmaal is een soort magnesiumflits geweest, precies wat het moest zijn, schitterend en gevaarlijk, kort, maar tot het uiterste gedreven.
brief aan Maurice Raynal (27-1-1917), geciteerd door Laurance Campa, Apollinaire
Wie waren er?
In 2012 werd bij veilinghuis Brissoneau een menukaart samen met kaartjes met handtekeningen van aanwezigen geveild voor € 51.000. De beschrijving geeft de volgende selectie van namen, waar we Apollinaire aan hebben toegevoegd, plus de nog door Laurence Campa in haar biografie genoemde Jacqueline Kolb, de Zetlins, Hammer, Régnier, Mardrus, Roinard, Copeau, Kisling, Metzinger, Romains en Vlaminck. Van haar weten we ook dat André Gide, Jacques Doucet, Paul Fort en André Level wel waren uitgenodigd maar niet zijn verschenen. In het boek Picasso & Apollinaire van Peter Read vond ik nog de namen Diego Rivera en Ramon Gomez de la Serna. Het boek Apollinaire et Les Mamelles de Tirésias: Le revanche d’Éros, ook van Peter Read, beeldt de menukaart van Céline Arnaud, de vrouw van Dermée af. Dus die was er ook.
De lijst
Afwezige genodigden: Jacques Doucet, Paul Fort, André Gide, André Level
Luigi Amaro (schrijver)
Guillaume Apollinaire (schrijver, dichter)
Aurel (schrijver, ps. Aurélie Octavie Gabrielle Antoinette de Faucamberge)
Céline Arnaud (schrijver, dichter, vrouw van Paul Dermée)
Léon Bakst (decor- en kostuumontwerper voor o.a. de Ballets Russes)
André Billy (schrijver)
Georges Braque (schilder)
Blaise Cendrars (dichter)
Jean Cocteau (schrijver)
Jacques Copeau (toneelproducent, -regisseur, -criticus)
Paul Dermée (schrijver, man van Céline Arnaud)
Fernand Divoire (schrijver)
Raoul Dufy (schilder)
Louis Dumur (schrijver)
Jacues Dyssord (schrijver, dichter)
Ilya Ehrenbourg (dichter, revolutionair)
Eugénia Errázuriz (ontwerper)
Félix Fénéon (kunstcriticus)
Louise Faure-Favier (schrijver)
Fernand Fleuret (man van Gabrielle Reval)
Démétrios Galanis (schilder, graficus)
Ramón Gómez de la Serna (schrijver)
Josette Gris (vrouw van Juan Gris)
Juan Gris (schilder)
Arne Hammer (redactiesecretaris LÉuropéen, drinkmaat A.)
Henri Hayden (schilder)
Max Jacob (dichter)
Moïse Kisling (schilder)
Jacqueline Kolb (‘Ruby’, vriendin Apollinaire)
Alfred Kubin (graficus)
Maurice Magre (schrijver, dichter)
Joseph Charles Mardrus (vertaler van o.a. Duizend-en-één-nacht)
Henri Matisse (schilder)
Jean Metzinger (schilder)
Paul Morisse (vertaler)
Jéhanne d’Orliac (schrijver)
Othon Friesz (schilder)
Pablo Picasso (schilder)
Denise P. Poiret (geb. Boulet, vrouw van Paul Poiret)
Paul Poiret (couturier)
Rachilde (schrijver, vrouw van Alfred Valette, ps. Marguerite Vallette-Eymery, red. Mercure de France)
Henri de Régnier (dichter)
Gabrielle Reval (schrijver, vrouw van Fernand Fleuret)
Pierre Reverdy (dichter)
Diego Rivera (schilder)
Paul Napoléon Roinard (dichter)
Jules Romains (schrijver, dichter)
Jean Royère (ontwerper)
André Salmon (schrijver, dichter)
Léopold Survage (schilder, ps. Leopold Sturzwage)
Alfred Valette (man van Rachilde, red. Mercure de France)
Maurice de Vlaminck (schilder)
Lucien Vogel (journalist, redacteur)
Waldemar-George (criticus, ps. Jerzy Waldemar Jarocinski)
Youyou (vriendin Picasso, bijnaam van Elvira Paladini)
Léopold Zborowski (dichter, schrijver)
Maria Zetlin (dichter)
Mikhail Osipovich Zetlin (dichter, uitgever)
