Poëtische metafoor
Umberto Eco schreef ergens in de jaren tachtig dat er toen al meer dan tweehonderd boeken waren gepubliceerd die puur gewijd waren aan de metafoor. Om mee te kunnen praten over dit onderwerp zou je je dus eerst door een muur van rijst moeten heeneten. Dat zal de meeste mensen te ver voeren. Maar we kunnen wel proberen over die muur heen te kijken. Wat zijn metaforen en wat zijn poëtische metaforen in het bijzonder? En hoe vind je die?
De metafoor is de ketchup onder de stijlmiddelen, een universele en populaire smaakmaker. Het woord is een leenwoord uit het Oud-Grieks dat ook nog in het Nieuw-Grieks bestaat en ’transport’ betekent. Sterker nog, het woord ’transport’ is een leenwoord uit het Latijn dat net als metafoor etymologisch valt te ontleden als ‘overdragen’. Er wordt betekenis overgedragen. Bij een ‘oor’ van een kopje wordt de betekenis van ‘menselijk oor’ overgedragen.
Metaforen worden tot de beeldspraak gerekend. Het verraderlijke hierbij is dat ‘beeldspraak’ zelf een metafoor is.Een metafoor hoeft bijvoorbeeld niet visueel te zijn, zoals in ‘luidruchtige geur’. EeNeutraler gezegd is een metafoor het aanduiden van iets door middel van de aanduiding van iets anders.
Metaforen worden gevormd door analogie. In hun boek Surfaces & Essences geven Hofstadter en Sander het voorbeeld van hoe we als kind eerst het woord ‘Mama’ als eigennaam leren; dan ontdekken we dat andere kinderen ook iemand hebben die ze ‘mama’ noemen; en uiteindelijk ontwikkelen we hieruit de soortnaam ‘mama’. De betekenis van woorden bestaat uit ‘situaties’ waarin we die woorden kunnen gebruiken en die situaties kunnen zich in de loop van de tijd uitbreiden. Er is meestal geen scheidslijn tussen ‘gewone’ betekenisuitbreiding en metaforen. Is het woord ‘bos’ in de uitdrukking ‘een bos rozen’ een gewone betekenisuitbreiding of een metafoor? Dat valt niet te beslissen. Het gebeurt vaak dat metaforen door gebruik verworden tot standaarduitdrukkingen, waarvan het betekenisuitbreidende karakter niet meer opvalt. In Metaphors we Live by laten Lakoff en Johnson zien (laten zien = metafoor) hoe ons leven doordrenkt (=metafoor) is van metaforen. Zo zeer, dat we ons leven begrijpen (=metafoor) aan de hand van (metafoor) metaforen. Vandaar (metafoor) de titel (metafoor) van het boek.
Pöetische metaforen
Is een dichterlijke metafoor een horse of a different color?. O.a. Lakoff en Johnson en Dan Sperber stellen dat dit niet het geval is. Een huis-tuin-en-keukenmetafoor is hetzelfde ding als een poëtische. Carl Sandburgs ‘The fog comes / on little cat feet‘ is hetzelfde als ‘de tafel heeft vier poten’.
Hier valt wel het een en ander op af te dingen en genoemde geleerden zullen dat ook erkennen. In poëzie komen metaforen niet zozeer méér voor, maar ze spelen een andere rol.
Echte beeldspraak
In poëzie is het beeld vaak belangrijk. Bij Sandburgs gedicht is het essentieel dat je als lezer aan een kat van vlees en bloed denkt. Het is een levende metafoor en meer dan dat: de lezer moet zich er aandachtig bewust van zijn.
Originele metaforen
In het gewone taalgebruik voeren gestandaardiseerde metaforen de boventoon; dichters kiezen vaak voor variaties op de standaard of kiezen voor nieuwe of absurde metaforen.
Raadselachtige, vage en onduidelijke metaforen
Dichters maken het de lezer graag een beetje moeilijk. Metaforen waarvan de betekenis niet of nauwelijks is af te leiden zijn een middel hiervoor. Moeilijke metaforen ontstaan ook door spel met de taal.
Complexe stijlmiddelen
Veel meer dan in dagelijkse taal laten dichters stijlmiddelen samenwerken. De woorden uit een metafoor kunnen meebouwen aan een bepaalde sfeer of een dubbelrol als symbool vervullen.
